اسلام مىكردند ولى در نهان كفر مىورزيدند . پيامبر توانست جلوى تحركات اين‌گروه را بگيرد . بعضى اوقات با آنها همراه مىشد و مسئوليتها و مناصبى به ايشان مىسپرد ، تا آنها را بدينوسيله مشغول سازد ، وحى نيز با آياتى كه در شأن منافقان نازل مىكرد ، در ارزيابى آنها شركت مىجست و تأكيد مىكرد كه : إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ « 1 » . « منافقان در پست‌ترين طبقات دوزخ جاى دارند . » 3 - يهود ، آنان نيرويى رعب‌انگيز بودند كه مال و سلاح و امكانات فراوانى در اختيار داشتند . پيامبر صلى الله عليه و آله قراردادهايى سياسى و نظامى با ايشان بسته بود كه براى هر دو طرف ضامن زندگى مسالمت‌آميز و دفاع مشترك از شهر و مردم آن بود . پيامبر . . . معلّم و مربّى مسئوليتهاى پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه بيشتر از مكّه بود اگرچه در آنجا فشار بيشترى به آن‌حضرت وارد مىشد . چون پيامبر مىخواست پيش از آنكه پايهء حكومتى استوار را پىريزى كند ، امّتى پىريزى كند كه مسئوليتهاى بزرگى را كه در پيش رو داشت ، تحمل كند . مسئوليّت تبليغ اسلام براى غير مسلمانان ، مسئوليّت تهذيب مسلمانان ، مسئوليّت اجرا و تطبيق نظام اسلامى ، مسئوليّت دفاع از

--> ( 1 ) - سورهء نساء ، آيهء 145 .